Hướng dẫn cách quản lý và lập kế hoạch tài chính cá nhân

Quản lý tài chính không đơn thuần là cố gắng chi tiêu ít hơn mỗi tháng. Điều quan trọng hơn là biết tiền đang đi đâu, cần dành bao nhiêu cho những mục tiêu phía trước và chuẩn bị thế nào trước các khoản chi hoặc biến động bất ngờ.

Một kế hoạch tài chính cá nhân rõ ràng sẽ giúp bạn kết nối thu nhập hiện tại với các mục tiêu trong tương lai, từ xây dựng quỹ dự phòng, mua xe, mua nhà đến chuẩn bị tài chính cho tuổi nghỉ hưu. Kế hoạch càng sát với thực tế, việc quản lý tiền càng chủ động và dễ duy trì lâu dài.

Bài viết dưới đây của Vikki Digital Bank hướng dẫn chi tiết cách lập kế hoạch tài chính cá nhân qua 7 bước, đồng thời gợi ý những công cụ có thể hỗ trợ bạn theo dõi và thực hiện kế hoạch thuận tiện hơn.

Kế hoạch tài chính cá nhân là gì?

Kế hoạch tài chính cá nhân là bản kế hoạch xác định cách một người quản lý thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, các khoản nợ, tài sản và đầu tư nhằm đạt được những mục tiêu tài chính trong từng giai đoạn.

Hiểu đơn giản, thay vì nhận thu nhập rồi chi tiêu theo nhu cầu phát sinh, người có kế hoạch tài chính sẽ chủ động xác định trước các yếu tố bên dưới để từ đó tạo ra nguyên tắc phân bổ tiền phù hợp với khả năng tài chính và ưu tiên của bản thân.

• Mỗi tháng kiếm được bao nhiêu tiền?
• Các khoản chi thiết yếu chiếm bao nhiêu?
• Đang có những khoản nợ hoặc nghĩa vụ tài chính nào?
• Cần dành bao nhiêu tiền cho quỹ dự phòng?
• Mỗi tháng nên tiết kiệm bao nhiêu?
• Mục tiêu tài chính nào cần được ưu tiên?
• Phần tiền nào có thể dành cho đầu tư?
• Bao lâu cần kiểm tra và điều chỉnh kế hoạch?

Ví dụ, một người có thu nhập 20 triệu đồng/tháng và muốn có 120 triệu đồng sau 2 năm không nên chỉ đặt mục tiêu chung chung là cố gắng tiết kiệm. Thay vào đó, kế hoạch cần xác định số tiền cần tích lũy trung bình khoảng 5 triệu đồng/tháng, sau đó cân đối lại ngân sách để mục tiêu này có thể thực hiện được.

Phân loại kế hoạch tài chính theo thời gian

Dựa trên thời gian thực hiện, mục tiêu trong kế hoạch tài chính có thể được chia tương đối thành ba nhóm: ngắn hạn, trung hạn và dài hạn như sau:

• Kế hoạch ngắn hạn (dưới 1 năm): Kế hoạch ngắn hạn thường tập trung vào những mục tiêu cần hoàn thành trong vòng một năm. Đây cũng là giai đoạn phù hợp để xử lý các vấn đề nền tảng như kiểm soát chi tiêu, giảm nợ và xây dựng quỹ dự phòng. Ví dụ, bạn có thể đặt mục tiêu dành 30 triệu đồng trong 10 tháng để xây dựng quỹ khẩn cấp. Khi đó, số tiền cần tích lũy bình quân là khoảng 3 triệu đồng/tháng.
• Kế hoạch trung hạn (1-5 năm): Kế hoạch trung hạn kéo dài từ 1-5 năm, thường liên quan đến những mục tiêu cần số vốn lớn hơn như mua xe, học thêm bằng cấp hoặc chuẩn bị khoản trả trước khi mua nhà. Với nhóm này, ngoài số tiền cần tích lũy, bạn cần tính đến khả năng thay đổi thu nhập, lạm phát, những khoản chi lớn phát sinh và mức độ linh hoạt của kế hoạch.
• Kế hoạch dài hạn (trên 5 năm): Các mục tiêu trên 5 năm thường liên quan đến những quyết định có ảnh hưởng lớn đến tài chính như mua nhà, chuẩn bị nguồn tiền cho con hoặc tích lũy tài sản cho tuổi nghỉ hưu. Thời gian càng dài, kế hoạch càng cần được rà soát định kỳ bởi thu nhập, gia đình, thị trường và ưu tiên cá nhân đều có thể thay đổi.

Vì sao nên lập kế hoạch tài chính cá nhân?

Kiểm soát thu chi

Kế hoạch tài chính giúp bạn biết tiền đến từ đâu, đang được chi vào những khoản nào và phần nào có thể điều chỉnh. Nhờ đó, bạn dễ kiểm soát ngân sách và xác định khả năng tiết kiệm thực tế mỗi tháng.

Đạt mục tiêu lớn

Các mục tiêu như mua nhà, mua xe hay tích lũy một khoản tiền lớn sẽ dễ thực hiện hơn khi được chia thành từng mốc cụ thể. Ví dụ, mục tiêu 180 triệu đồng trong 3 năm tương đương khoảng 5 triệu đồng mỗi tháng, từ đó bạn có thể đánh giá khả năng thực hiện và điều chỉnh nếu cần.

Chủ động trước rủi ro tài chính

Kế hoạch tài chính giúp bạn chuẩn bị tốt hơn cho các tình huống như giảm thu nhập, mất việc hoặc phát sinh khoản chi bất ngờ thông qua quỹ dự phòng, bảo hiểm phù hợp và kiểm soát nợ.

Giảm áp lực tiền bạc

Khi có ngân sách rõ ràng, bạn sẽ biết mình có thể chi bao nhiêu, đã chuẩn bị đủ cho các khoản cố định hay chưa và còn bao nhiêu tiền để tiết kiệm. Điều này giúp việc quản lý tiền chủ động và bớt áp lực hơn.

Tạo nền tảng hướng tới độc lập tài chính

Kiểm soát tốt chi tiêu, hạn chế nợ không cần thiết và duy trì tiết kiệm đều đặn sẽ giúp bạn từng bước xây dựng nền tảng tài chính vững chắc cho các mục tiêu dài hạn.

7 bước lập kế hoạch tài chính cá nhân chi tiết

Không có một kế hoạch tài chính duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Tuy nhiên, bạn có thể bắt đầu bằng quy trình 7 bước sau.

Bước 1: Đánh giá tình hình tài chính hiện tại

Để biết tình trạng tài chính cá nhân hiện tại, hãy tổng hợp bốn nhóm thông tin cơ bản:

• Thu nhập: lương, thu nhập freelance, kinh doanh, cho thuê tài sản hoặc những nguồn thu hợp pháp khác.
• Chi tiêu: tiền nhà, ăn uống, điện nước, đi lại, học tập, giải trí, mua sắm và các khoản định kỳ.
• Tài sản: tiền mặt, tiền gửi, khoản đầu tư và những tài sản có giá trị khác.
• Khoản nợ: dư nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, vay mua xe, vay mua nhà và các nghĩa vụ tài chính khác.

Sau đó, bạn có thể tính chỉ số cơ bản: Dòng tiền ròng = Tổng thu nhập – Tổng chi tiêu

Nếu kết quả dương, phần tiền còn lại có thể được phân bổ cho tiết kiệm, trả nợ hoặc đầu tư. Nếu thường xuyên âm, bạn nên ưu tiên điều chỉnh chi tiêu hoặc tìm cách tăng thu nhập trước khi đặt những mục tiêu tài chính lớn.

Ngoài ra, nên xem lại lịch sử thu chi trong khoảng 3-6 tháng để có cái nhìn sát với thực tế, thay vì chỉ dựa vào một tháng cụ thể.

Bước 2: Xác định và ưu tiên mục tiêu tài chính

Sau khi nắm được tình hình hiện tại, hãy xác định những mục tiêu bạn muốn đạt được trong ngắn, trung và dài hạn. Mỗi mục tiêu nên có số tiền cụ thể và thời hạn hoàn thành rõ ràng.

Ví dụ, thay vì đặt mục tiêu tiết kiệm để mua xe, bạn có thể xác định: “Tích lũy 180 triệu đồng trong 3 năm để chuẩn bị khoản trả trước mua xe”. Khi đó, bạn sẽ dễ tính được số tiền cần dành ra mỗi tháng.

Nếu có nhiều mục tiêu cùng lúc, nên ưu tiên những nhu cầu quan trọng như xây dựng quỹ dự phòng, thanh toán các khoản nợ đến hạn trước khi dành nhiều nguồn lực cho du lịch, mua sắm hoặc các mục tiêu ít cấp thiết hơn.

Bước 3: Lập ngân sách và phân bổ thu nhập

Ngân sách giúp bạn xác định trước tiền sẽ được sử dụng như thế nào. Bạn có thể tham khảo quy tắc 50/30/20, trong đó 50% thu nhập dành cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho nhu cầu cá nhân và 20% cho tiết kiệm hoặc đầu tư. Tuy nhiên, tỷ lệ này cần điều chỉnh theo thu nhập, chi phí sinh hoạt cũng như mục tiêu của từng người.

Quan trọng nhất là dành trước một phần thu nhập cho các mục tiêu tài chính ngay khi nhận tiền. Cách tiết kiệm trước, chi tiêu sau thường giúp duy trì kế hoạch tốt hơn so với chờ đến cuối tháng mới tiết kiệm phần còn dư.

Bước 4: Xây dựng nền tảng tài chính an toàn

Một kế hoạch tài chính bền vững cần có khoản dự phòng cho những tình huống ngoài dự kiến như mất việc, giảm thu nhập hoặc phát sinh chi phí lớn.

Bạn có thể đặt mục tiêu quỹ dự phòng tương đương khoảng 3-6 tháng chi phí thiết yếu. Chẳng hạn, nếu mỗi tháng cần 10 triệu đồng để trang trải những khoản bắt buộc, quỹ dự phòng có thể hướng đến khoảng 30-60 triệu đồng.

Bên cạnh đó, hãy rà soát các khoản nợ đang có và ưu tiên thanh toán đúng hạn, đặc biệt với những khoản có lãi suất hoặc chi phí cao. Việc kiểm soát nợ tốt sẽ giúp dòng tiền ổn định hơn và tạo dư địa cho các mục tiêu tiếp theo.

Bước 5: Xây dựng kế hoạch tiết kiệm

Hãy xác định rõ số tiền cần tích lũy mỗi tháng bằng công thức: Số tiền cần tiết kiệm mỗi tháng = (Số tiền mục tiêu – Số tiền đã có) / Số tháng còn lại

Ví dụ, bạn muốn có 100 triệu đồng sau 20 tháng và hiện đã có 20 triệu đồng. Như vậy, còn thiếu 80 triệu đồng và cần dành trung bình khoảng 4 triệu đồng mỗi tháng. Nếu số tiền này vượt quá khả năng hiện tại, bạn có thể kéo dài thời gian, điều chỉnh mục tiêu hoặc tìm cách tăng thêm thu nhập.

Để hạn chế sử dụng nhầm tiền tiết kiệm cho chi tiêu thường ngày, bạn cũng có thể tách riêng khoản tiền này. Với Vikki Digital Bank, khách hàng có tài khoản VikkiME và đáp ứng điều kiện có thể mở Tiết kiệm Online trên ứng dụng, lựa chọn số tiền, kỳ hạn và đặt tên khoản tiết kiệm theo từng mục tiêu tài chính.

Bước 6: Lập kế hoạch đầu tư theo mục tiêu

Khi đã có ngân sách ổn định, quỹ dự phòng và kế hoạch tiết kiệm phù hợp, bạn có thể cân nhắc phân bổ một phần tiền cho đầu tư.

Trước khi lựa chọn sản phẩm đầu tư, cần xác định rõ mục tiêu, thời gian sử dụng tiền và mức rủi ro có thể chấp nhận. Tiền cần dùng trong thời gian ngắn thường nên ưu tiên tính ổn định và thanh khoản, trong khi các mục tiêu dài hạn có thể có nhiều dư địa hơn để cân nhắc những kênh có biến động.

Bước 7: Theo dõi và điều chỉnh kế hoạch định kỳ

Kế hoạch tài chính cần được cập nhật khi thu nhập, chi tiêu và mục tiêu thay đổi. Bạn có thể kiểm tra tình hình mỗi tháng để xem tổng chi có vượt ngân sách hay không, số tiền tiết kiệm đã đạt kế hoạch chưa và các mục tiêu đang tiến triển như thế nào.

Khoảng 3 – 6 tháng một lần, nên đánh giá lại toàn bộ kế hoạch để điều chỉnh tỷ lệ chi tiêu, tiết kiệm hoặc đầu tư nếu cần. Những thời điểm có thay đổi lớn như chuyển việc, tăng lương, kết hôn, có con hoặc phát sinh khoản vay mới cũng là lúc nên cập nhật kế hoạch.

Công cụ hỗ trợ quản lý kế hoạch tài chính cá nhân

Để kế hoạch tài chính dễ thực hiện và duy trì lâu dài, bạn có thể sử dụng các công cụ hỗ trợ ghi nhận thu chi, theo dõi ngân sách và kiểm tra tiến độ mục tiêu. Tùy thói quen, bạn có thể chọn công cụ số hoặc phương pháp ghi chép truyền thống.

Mobile Banking/ngân hàng số

Ứng dụng ngân hàng số giúp theo dõi số dư, lịch sử giao dịch và dòng tiền thuận tiện hơn. Với Vikki Digital Bank, khách hàng có tài khoản VikkiME và đáp ứng điều kiện có thể mở Tiết kiệm Online ngay trên ứng dụng, lựa chọn số tiền, kỳ hạn và đặt tên khoản tiết kiệm theo từng mục tiêu.

Ví điện tử và ứng dụng quản lý chi tiêu

Ví điện tử và các ứng dụng quản lý chi tiêu hỗ trợ theo dõi những khoản chi hàng ngày, phân loại giao dịch và nhận biết nhóm chi tiêu có nguy cơ vượt ngân sách. Khi liên kết dữ liệu tài chính, nên ưu tiên nền tảng uy tín và kiểm tra kỹ chính sách bảo mật.

Excel hoặc Google Sheets

Excel hoặc Google Sheets phù hợp với người muốn tự xây dựng kế hoạch theo nhu cầu cá nhân. Bạn có thể theo dõi thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm và so sánh kế hoạch với thực tế để điều chỉnh mỗi tháng.

Sổ tay truyền thống

Sổ tay là cách đơn giản để ghi lại thu chi, khoản tiết kiệm và mục tiêu tài chính. Phương pháp này dễ bắt đầu nhưng cần duy trì thói quen ghi chép thường xuyên.

Nhìn chung, lập kế hoạch tài chính cá nhân là xây dựng hệ thống quản lý tiền phù hợp với mục tiêu và khả năng thực tế của chính bạn. Bạn có thể bắt đầu từ những việc đơn giản: tổng hợp thu nhập và chi tiêu, xác định 2-3 mục tiêu quan trọng, xây dựng quỹ dự phòng, đặt mức tiết kiệm hàng tháng rồi theo dõi kết quả định kỳ.